Coğrafi işaret süreçlerinin sahada nasıl işlediğine dair on yılı aşkın gözlemim, akademik literatürün çoğu zaman gözden kaçırdığı bir gerçeği doğruluyor: tescilin kendisi bir hedef değil, yalnızca bir başlangıç noktası.
Bir bölgenin ürününü coğrafi işaretle tescil ettirmesi, o ürünün otomatik olarak daha değerli hale geleceği anlamına gelmiyor. Asıl fark, tescilden sonra kurulan yönetişim yapısında ortaya çıkıyor — üreticilerin karar süreçlerine ne kadar dahil edildiği, denetim mekanizmalarının ne kadar şeffaf işlediği ve pazarlama getirisinin topluluğa nasıl geri döndüğü.
Saha Notları
Son beş yılda çalıştığım üç farklı coğrafi işaret ağında ortak bir örüntü gördüm: küçük üreticiler süreç dışında kaldığında, coğrafi işaretin yarattığı katma değer büyük ölçüde aracı ve toptancı kesiminde kalıyor. Bunun tersini başaran vakalarda ise ortak nokta, üretici kooperatiflerinin tescil aşamasından itibaren sürece dahil edilmiş olmasıydı.
Bu da bizi asıl soruya getiriyor: coğrafi işaret bir kırsal kalkınma aracı olarak tasarlanacaksa, hukuki tescilden önce yerel yönetişim kapasitesinin inşa edilmesi gerekiyor. Aksi halde elimizde sadece bir etiket kalıyor.
AB fonlu programlarda gördüğümüz en başarılı örnekler, tescili bir sonuç değil bir süreç olarak ele alanlar. Bu yazıda bu sürece dair somut gözlemlerimi ve önerdiğim bir katılımcı yönetişim çerçevesini paylaşıyorum.